از تورّق گزارشهای مرتبط با وقایع تاریخ معاصر ایران، گاه به نامهایی برمیخوریم که اگرچه بهظاهر در سپهر رویدادها حضوری اندک داشتند اما این حضور در نقاط عطف تاریخی، منجر به اخذ تصمیمات اثرگذاری شده است. ازجملۀ این نامها، «حسن معاصر (کرمانی)» است که حضور و درایت گفتارش بهعنوان دادستان (وقت) ارتش در کنار سرتیپ فیروز (ریاست وقت دیوان محاکمات ارتش) در روز نهم شهریور ۱۳۲۰ در پیشگاه رضاشاه، به برگزار نشدن دادگاه نظامی علیه برخی از عالیرتبهترین افسران ارشد ارتش پهلوی و از بین نرفتن بیشترِ حیثیت ارتش ایران منجر شد. محمدابراهیم باستانی پاریزی در کتاب «بازیگران کاخ سبز» (۱۳۸۶) به تفصیل به این موضوع (صص ۴۱۶-۴۱۴) پرداخته است. اما بهراستی «حسن معاصر» کیست و کارنامۀ پربار فرهنگی، اجتماعی و سیاسی زندگیاش چیست؟
حسن معاصر، بهاختصار قاضی دادگستری، نویسنده و مترجم بود. تحصیلاتش را در ایران و اروپا در رشتۀ حقوق پایان داد و به شغل قضاوت اشتغال ورزید. آخرین سمت قضایی او، دادیار دیوانعالی کشور بود. چندی در زمان رضاشاه، دادستان ارتش بود. زمانی هم به کار روزنامهنگاری پرداخت و روزنامۀ «ملت ایران» را، که امتیازش با مهندس محمد محلاتی بود، اداره میکرد. از بهترین و مفیدترین کارهای وی، تنظیم «مجموعۀ قوانین ارتش» و همچنین کتاب «تاریخ استقرار مشروطیت در ایران» مستخرجه از اسناد محرمانۀ وزارت خارجۀ بریتانیا است. کتاب «تاریخ استقرار مشروطیت در ایران» (دوجلدی) که به همت وی استخراج و ترجمه شده و نگارش یافته، از آثار بسیار معتبر تاریخ مشروطیت ایران است. در این نوشتار، میکوشیم تا مروری اجمالی بر زندگی و کارنامۀ ایشان داشته باشیم.
حسن معاصر، در سال ۱۲۷۸ شمسی در شهر کرمان متولد شد. پدرش مرحوم حاجملا اسمعیل معاصر کرمانی (اعمی)، حافظ قرآن بود و از روحانیون فقیه و زُهّاد معتبر کرمان بهشمار میرفت. مادرش، خانم خازن (دختر خازنالملک، وزیر خزانه) خواهرزادۀ اتابک اعظم، میرزا علیاصغرخان بود . حسن معاصر در سال ۱۳۰۷ شمسی در تهران ازدواج کرد و دارای سه فرزند، دو پسر به نام مهندس فرخ معاصر (مهندس مکانیک) و مهندس فرهاد معاصر (مهندس شیمی) و یک دختر به نام بانو نسرین، همسر مهندس جمشید قراجهداغی بود.
حسن معاصر، تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در کرمان در دبیرستان دولتی احمدی و مدرسۀ (انگلیسی) مرسلین گذراند و بعداً عازم تهران شد. او در سال ۱۳۰۲ وارد خدمت دولت در وزارت دارایی شده و بهعنوان مترجم انگلیسی در دفتر دکتر میلسپو مستشار امریکایی و رئیس کل مالیۀ ایران تا سال ۱۳۰۴ مشغول به خدمت بوده است. متعاقب آن، در اواخر سال ۱۳۰۶ در بدو تشکیلات جدید دادگستری زمان مرحوم داور، وارد خدمت دادگستری، و پس از گذراندن اولین دورۀ آموزشگاه قضایی، وارد خدمت قضایی شد…
> متن کامل را میتوانید در شماره سیزدهم مجله، در پرونده «حسن معاصر» بخوانید.
(تصویر: بخشی از صفحه اول زندگینامه خودنوشت حسن معاصر)
